शताब्दीऔँदेखि मध्य-हिमालय क्षेत्रको पहिचानलाई एउटै न्यारेटिभ (भाष्य) ले नियन्त्रण गर्दै आएको छ— त्यो के भने, नेपाली भाषा केवल संस्कृतको एक 'शुद्ध छोरी' हो, जसको जन्म खस मूलको पहाडी कोखबाट भयो र यसलाई सभ्य बनाउने काम केवल उच्च-जातीय विद्वानहरूको साहित्यिक मानकीकरणले मात्र गर्‍यो। तर, के हुन्छ जब हामी यो संस्थागत जलपलाई पन्छाएर भाषाको वास्तविक स्वरूपलाई नियाल्छौँ?

डा. नवराज सुब्बाले आफ्नो नयाँ र अनुसन्धानमूलक पुस्तक हड्डि र छाला: नेपाली भाषाको औपनिवेशिक-मुक्त इतिहास र रैथाने जग मार्फत शताब्दीऔँ पुरानो प्राज्ञिक एकाधिकारविरुद्ध एउटा बलियो र प्रमाणमुखी हस्तक्षेप प्रस्तुत गर्नुभएको छ। परम्परागत भाषाविज्ञानलाई एउटा नयाँ दृष्टिकोण दिँदै डा. सुब्बाले यहाँ एउटा घतलाग्दो बिम्ब प्रयोग गर्नुभएको छ: हाम्रो दैनिक बोलिचालीको नेपाली भाषाको व्याकरण, ध्वनि र यसका अस्तित्व बुझाउने क्रियापदहरू— अर्थात् यसको 'हड्डि'— पूर्ण रूपमा भोट-बर्मेली, मगर, नेवार, किराँती र मुन्धुमी ज्ञानको जगमा उभिएको छ। राज्य र पुराना संस्थाहरूले जबर्जस्ती लादेका संस्कृतका 'तत्सम' शब्दहरू त केवल यो बलियो र बहुसांस्कृतिक कंकालमाथि उनिएको एउटा ऐतिहासिक 'छाला' मात्र हुन्।

२२ वटा विस्तृत अध्यायहरूमा फैलिएको यो पुस्तकले इतिहास, समाजशास्त्र, सिञ्जा साम्राज्यका शिलालेख, राष्ट्रिय जनगणना २०७८ को तथ्याङ्क र डिजिटल प्रविधिलाई एकापसमा जोडेको छ। संस्थागत 'शुद्धतावाद' कसरी आन्तरिक औपनिवेशिकताको हतियार बन्यो भन्ने कुराको खुलासा गर्दै डा. सुब्बाले आजको विश्वव्यापी डायस्पोरामा देखिने भाषिक संमिश्रणसम्मलाई केलाउनुभएको छ। यसरी उहाँले वास्तविक भाषिक लोकतन्त्रका लागि एउटा स्पष्ट मार्गचित्र कोर्नुभएको छ। हड्डि र छाला केवल एउटा प्राज्ञिक समीक्षा मात्र होइन; यो त नेपाली भाषालाई संस्थागत साङ्लोबाट मुक्त गराई यसको वास्तविक रैथाने स्पन्दन फर्काउने एउटा बलियो घोषणापत्र हो।