के हाम्रो वास्तविक इतिहास केवल काठमाडौँ-केन्द्रित पुस्तकहरूमा लेखिएका एकाङ्गी कथाहरू जस्तै सीमित छ? राज्यले नियोजित रूपमा गरेको संस्कृतकरणको चमकदार लेपन मुनि दबिएको पूर्वी नेपालको प्राग-ऐतिहासिक रैथाने आत्मालाई ब्युँझाउने एक बेजोड मानवशास्त्रीय विमर्श हो— "ढुङ्गा, माटो र मुन्धुम"।
अनुसन्धानकर्ता र संस्कृतिविद् डा. नवराज सुब्बाले यस कृतिमा मधेसको मलिलो माटोदेखि हिमालका अग्ला चट्टानसम्म फैलिएको पूर्वी नेपालको अविच्छिन्न, बहु-तही र जीवन्त इतिहासलाई वैज्ञानिक ढङ्गले उत्खनन गर्नुभएको छ। पुस्तकले स्थापित इतिहासको न्यारेटिभलाई चुनौती दिँदै केही गम्भीर प्रश्नहरूको प्राज्ञिक उत्तर खोजेको छ:
ताप्लेजुङको मुक्कुमलुङ: कर्पोरेट पुँजीवादको चक्रव्यूह र आदिवासी स्वाभिमानको शिखर 'चोत्लुङ' बीचको भीषण द्वन्द्वको भित्री यथार्थ के हो?
हलेसी महागुफा: कसरी यो भूभाग हिन्दू, बौद्ध र किराँत दर्शनको एउटा अद्भूत त्रि-धार्मिक संगम बन्यो?
मधेस-पहाड जैविक सेतु: के जनकपुरधामका विदेह राजा जनकको 'हलो संस्कृति' र रैथाने मुसहरहरूको 'घोंगी संस्कृति' को सीधा सम्बन्ध पहाडी मुन्धुमसँग छ?
भाषाविज्ञान, पुरातात्विक सम्भावना र आधुनिक आनुवंशिक विज्ञान (DNA मार्कर) को कसिमा उभिएर लेखकले मधेसी दलितहरूको बोलीचालीमा जीवित किराँती 'देशज शब्दहरू' को खुलासा गर्नुभएको छ। यसले राजनीतिले सधैँ ओझेलमा पारेको मधेस र पहाडबीचको प्राचीन जैविक सम्बन्धलाई अकाट्य रूपमा प्रमाणित गर्दछ।
पर्या-मानवशास्त्र, राजनीतिक विमर्श र डिजिटल पुनर्जागरणको जगमा उभिएको यो पुस्तक केवल इतिहासको दस्तावेज मात्र होइन। भूमण्डलीकरणको चपेटामा परी लन्डन वा हङकङ जस्ता कंक्रिट सहरहरूमा पहिचानको संकट र एक्लोपनसँग जुधिरहेका डायस्पोरिक युवाहरूका लागि 'चोत्लुङ दर्शन' कसरी एउटा बलियो मानसिक खम्बा (Mental Anchor) बन्न सक्छ भन्ने कुरालाई यसले सुन्दर ढङ्गले केलाएको छ।
प्राज्ञिक गाम्भीर्य र रोचक आख्यान प्रवाहको त्रिवेणी रहेको यो कृति राष्ट्रिय पहिचानलाई समावेशी बनाउने एउटा क्रान्तिकारी घोषणापत्र हो। "ढुङ्गा, माटो र मुन्धुम" पूर्वी नेपालको त्यो लुकेको ऐना हो, जसमा सिङ्गो नेपालले आफ्नो वास्तविक अनुहार हेर्नै पर्छ। किनभने, घाम सधैँ पूर्वबाटै झुल्किन्छ!
इतिहास, पर्यावरण र समकालीन अस्तित्वको गहिराइ बुझ्न चाहने हरेक सचेत पाठकका लागि एक अनिवार्य र सङ्ग्रहणीय कृति।